Podsumowanie szkolenia pt. „Do czego służy i jak opracować skuteczny Indywidualny Plan Badawczy?”

Jak wybrać dobry temat badawczy, zidentyfikować lukę w literaturze i zaplanować badania, które są jednocześnie wartościowe naukowo i możliwe do zrealizowania? O tym rozmawiali uczestnicy szkolenia online „Do czego służy i jak opracować skuteczny Indywidualny Plan Badawczy?”, które odbyło się 27 października 2026 r. w ramach cyklu Science-Up: Extra, organizowanego przez Stowarzyszenie Blisko Nauki.

Spotkanie poprowadziła dr hab. Katarzyna Sanak-Kosmowska, prof. UEK, kierowniczka Katedry Marketingu Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Podczas niemal czterogodzinnego szkolenia podzieliła się swoim doświadczeniem badawczym oraz wskazówkami wynikającymi z pracy z doktorantami i oceny Indywidualnych Planów Badawczych.

Od pomysłu do wartościowego projektu badawczego

Jednym z najważniejszych przesłań szkolenia było to, że Indywidualny Plan Badawczy (IPB) nie powinien być traktowany wyłącznie jako formalny dokument wymagany w szkole doktorskiej. To przede wszystkim zapis koncepcji badawczej, który pomaga uporządkować cele, uzasadnić wybór problemu, zaplanować kolejne etapy pracy i ocenić realność przyjętych założeń.

Punktem wyjścia do przygotowania dobrego IPB jest przemyślany temat badawczy. Powinien on wynikać z rzeczywistego problemu naukowego, uwzględniać dotychczasowy stan wiedzy i wskazywać, jaki wkład w rozwój dyscypliny może wnieść planowane badanie.

Jak rozpoznać lukę badawczą?

Duża część szkolenia poświęcona była identyfikowaniu i uzasadnianiu luki badawczej. Prowadząca omówiła różne jej rodzaje, w tym:

• Lukę empiryczną – dotyczącą zjawiska badanego w nowym kontekście, na nowych danych lub w grupie, która dotąd nie była wystarczająco analizowana.

• Lukę dowodową – związaną z niejednoznacznymi lub niekompletnymi wynikami wcześniejszych badań, które wymagają ponownej weryfikacji.

• Lukę metodologiczną – polegającą na zastosowaniu nowego podejścia badawczego lub narzędzi analitycznych do znanego problemu.

• Lukę pojęciową lub teoretyczną – związaną m.in. z łączeniem istniejących koncepcji, przenoszeniem modeli między obszarami badawczymi lub rozwijaniem nowych ujęć teoretycznych.

Istotne jest nie tylko wskazanie luki, lecz także przekonujące uzasadnienie jej znaczenia. W przypadku rozpraw doktorskich szczególnego znaczenia nabiera wykazanie, na czym polega nowość naukowa projektu i jaki jest jego związek z reprezentowaną dyscypliną.

Systematyczny przegląd literatury i świadome korzystanie z AI

Jak podkreśliła prowadząca, jednym z najczęstszych zagrożeń jest przekonanie, że dany problem nie został jeszcze zbadany, podczas gdy podobne analizy istnieją już w literaturze – być może pod innymi nazwami lub w ramach innej dyscypliny.

Dlatego ważnym elementem przygotowania IPB jest systematyczne i krytyczne poszukiwanie publikacji, również anglojęzycznych. Uczestnicy poznali praktyczne sposoby korzystania z baz Scopus i Web of Science, rozwijania zestawów słów kluczowych oraz analizowania publikacji i ich cytowań. Prowadząca zachęcała także do sięgania po artykuły przeglądowe oraz sekcje „Discussion” i „Future Research”, w których autorzy wskazują możliwe kierunki dalszych badań.

Omówiono również ograniczenia narzędzi sztucznej inteligencji. Mogą one wspierać wyszukiwanie i porządkowanie wiedzy, ale nie zastępują samodzielnej weryfikacji źródeł i krytycznej oceny wyników. Zbyt duże poleganie na pierwszych podpowiedziach może zawężać perspektywę badacza i utrwalać istniejące założenia.

Wykonalność badań, czyli jak planować realistycznie?

Kolejnym ważnym zagadnieniem była triada wykonalności, obejmująca trzy podstawowe kwestie:

• Czas – czy planowane zadania można zrealizować w dostępnym okresie?

• Zasoby – czy badacz ma dostęp do potrzebnych danych, respondentów, narzędzi i finansowania?

• Kompetencje – czy posiada odpowiednie umiejętności lub może je rozwinąć w trakcie pracy?

Uczestnicy dowiedzieli się, dlaczego nadmiernie ambitne założenia mogą zagrozić realizacji całego projektu. Planowanie badań na bardzo dużej próbie, w wielu krajach czy z wykorzystaniem kosztownych metod wymaga uwzględnienia rzeczywistych możliwości organizacyjnych i finansowych.

Prowadząca zwróciła uwagę, że dobry projekt powinien łączyć ambicję naukową z realistycznym harmonogramem. Warto również przewidywać potencjalne trudności, takie jak problemy z rekrutacją uczestników badań, opóźnienia w zbieraniu danych czy konieczność zmiany przyjętej metody.

Jak przełożyć koncepcję na Indywidualny Plan Badawczy?

W dalszej części spotkania omówiono praktyczne aspekty przygotowania IPB. Choć poszczególne szkoły doktorskie mogą stosować własne formularze i procedury, dokument zazwyczaj obejmuje opis projektu badawczego, harmonogram, a niekiedy również planowane publikacje i informacje o ubieganiu się o finansowanie.

Szczególną uwagę poświęcono kilku elementom:

• Tytułowi pracy – powinien jasno komunikować przedmiot badań i ich zakres.

• Celom i pytaniom badawczym – powinny wynikać z rozpoznanego problemu i pozostawać spójne z planowanymi badaniami.

• Metodologii – należy uzasadnić wybór metod i narzędzi odpowiednich do realizacji celów.

• Harmonogramowi – warto rozłożyć pracę na etapy i określić konkretne kamienie milowe, takie jak zakończenie przeglądu literatury, opracowanie metodologii, zebranie danych czy przeprowadzenie analiz.

• Elastyczności planu – IPB powinien wyznaczać kierunek pracy, ale jednocześnie uwzględniać możliwość modyfikacji założeń w miarę rozwoju badań.

Uczestnicy pracowali również z przykładami i analizowali potencjalne problemy w założeniach projektów badawczych. Dzięki temu mogli skonfrontować własne pomysły z praktycznymi wyzwaniami, które pojawiają się podczas planowania i realizacji badań.

Wiedza, która zostaje na dłużej

Szkolenie pokazało, że skuteczny Indywidualny Plan Badawczy zaczyna się znacznie wcześniej niż w momencie wypełniania formularza. Jego jakość zależy przede wszystkim od umiejętności sformułowania wartościowego problemu, krytycznej analizy literatury, uzasadnienia wkładu naukowego oraz realistycznego zaplanowania kolejnych etapów pracy.

Dziękujemy prof. Katarzynie Sanak-Kosmowskiej za podzielenie się wiedzą i doświadczeniem, a wszystkim uczestnikom za aktywny udział w spotkaniu!

Śledźcie stronę Blisko Nauki, aby nie przegapić kolejnych spotkań!